7dni

Szukaj

Szukaj na stronie Tygodnika 7dni

23 listopada 2012

Mity i hity K這poty z panem Pi連udskim (cz. III)

7 dni
Józef Pi連udski zmar 12 maja 1935 r. 疾gna go prezydent Mo軼icki s這wami: „ska穎nych niewol nauczy honoru broni, wiar we w豉sne si造 wskrzesa... Da Polsce wolno嗆, granice, moc i szacunek 鈍iata”. W dzie pogrzebu ca豉 Polska, bez wzgl璠u na sympatie polityczne, odczuwa豉 瘸l osierocenia.

Nie istnieje w naturze idea. Najwi瘯szy m捫 stanu tak瞠 pope軟ia pomy趾i, daje dobro, lecz czasem przynosi z這. Pi連udski „da Polsce wolno嗆..”, lecz da tak瞠 Berez Kartuzk. Nie próbujmy powstaniem obozu koncentracyjnego obwinia kogo innego: premiera Koz這wskiego, kolejnych premierów i ministrów spraw wewn皻rznych. To Pi連udski narzuci twardy kurs wobec opozycji, a tym samym akceptowa brutalne rozwi您ania.

Po zabójstwie 15 czerwca 1934 ministra spraw wewn皻rznych Bronis豉wa Pierackiego, Pi連udski zaakceptowa rozporz康zenie premiera Leona Koz這wskiego, s逝膨ce wprowadzaniu 豉du i porz康ku poprzez m.in. umieszczanie w obozach odosobnienia osób zagra瘸j帷ych bezpiecze雟twu publicznemu. Obóz w Berezie powsta 12 lipca 1934 r.

Czy zas逝guje na nazw obozu koncentracyjnego? Trudne pytanie. Wed逝g standardowych poj耩 z lat trzydziestych by on obozem koncentracyjnym. Tak bowiem nazw okre郵ano umieszczanie bez wyroków s康owych grup osób, w celu ich odizolowania od otoczenia. Takie formy obozów koncentracyjnych stosowano m.in. w Stanach Zjednoczonych w czasie wojny secesyjnej i w Afryce Po逝dniowej w czasie wojny z Burami. W 1938 r. obozem koncentracyjnym nazwano o鈔odek odosobnienia dla 砰dów – uciekinierów z III Rzeszy, stworzony w Belgii (podobne powsta造 w tym samym czasie we Francji, Holandii i w Polsce w Zb御zyniu). Wed逝g tych standardów obóz koncentracyjny nie by obozem zag豉dy (jak Auschwitz- Birkenau), ani obozem pracy niewolniczej (jak sowiecki Gu豉g). Bereza nie stanowi豉 zatem w tamtych realiach rzeczy niedopuszczalnej w cywilizowanym pa雟twie. 

Jednak bez wzgl璠u na odniesienia w naszej historii obóz na Polesiu jest i powinien by traktowany jako haniebna karta. Zerwano z tradycj, po raz pierwszy od XV w. w豉dze pa雟twa uzna造, 瞠 mog pozbawia obywateli wolno軼i bez wyroku s康u. Co gorsza, to pozbawienie wolno軼i 陰czono ze 鈍iadomie wprowadzanymi formami udr璚ze fizycznych i psychicznych wobec zatrzymanych. Warunki i sposób traktowania wi篥niów by造 nieporównywalnie gorsze ni w zwyk造ch wi瞛ieniach.

Nie mo積a jednak przejaskrawia. W ci庵u pi璚iu lat przez Berez przesz這 ok. 3 tys. osób, a liczba 鄉ierci w sposób niew徠pliwie zwi您any z uwi瞛ieniem szacowana by豉 na 13 przypadków. Dla porównania: tylko w jednym komunistycznym, polskim obozie pracy w Mys這wicach, uwi瞛iono w latach 1945-46 ponad 5 tys. osób, z tego zmar這 2 200. Wypada te zauwa篡: obóz w Berezie by akceptowany przez wi瘯szo嗆 polskiego spo貫cze雟twa. Widziano w nim remedium na powa積e zagro瞠nia bezpiecze雟twa osobistego i publicznego. Mog przyj望, 瞠 gdyby鄉y dzi mieli podobne zagro瞠nia, te by鄉y zaakceptowali tamto rozwi您anie. Kto z nas czasem nie marzy, by rozwydrzonych chuliganów lub kiboli zamkn望 do obozu i tak im da w ko嗆, by im si odechcia這?

Blisko 80 proc. osadzonych w Berezie  pochodzi這 z trzech grup politycznych. Najwi瘯sz stanowili komuni軼i, potem nacjonali軼i ukrai雟cy i nacjonali軼i polscy z ONR. Pozosta貫 20 proc. tworzy這 rozmaity zbiór: by tu  publicysta Stanis豉w Mackiewicz, byli kupcy 篡dowscy oskar瞠ni  o paskarstwo, byli socjali軼i i ludowcy, a nawet podejrzani o korupcj urz璠nicy sanacyjni. Ta rozmaito嗆 odpowiada豉 spo貫cznemu zapotrzebowaniu: nikt nie lubi 豉pówkarzy i paskarzy. Zwi瘯sza豉 tak瞠 si喚 prewencyjn obozu, 鈍iadcz帷, 瞠 tu mo瞠 trafi ka盥y. Dobrze zas逝穎ny w historii Polski komisarz rz康owy miasta Warszawy Stefan Starzy雟ki na spotkaniu Zwi您ku Miast Polskich reaguj帷 na krytyk, odpowiedzia: jak si kto moj Warszaw interesuje, to mo瞠 Berez pozna... Po tej wypowiedzi wi璚ej krytycznych uwag i pyta stenogram spotkania nie odnotowa.

Wracaj帷 do tych gównych grup osadzonych. Komunistów przewin窸o si przez obóz w Berezie ok 900; dla porównania: w czystce  przeprowadzonej przez Stalina, zwi您anej z likwidacj KPP, na terenie ZSRR zamordowano 19 tys. polskich komunistów. Nacjonalistów ukrai雟kich przesz這 przez Berez ok 700, ponad 600 stanowili ONR-owcy. To szczególne wyró積ienie zawdzi璚zali  polscy nacjonali軼i przyj皻ej formie dzia豉. Bez wzgl璠u na sympatie lub antypatie dla g這szonych pogl康ów 瘸den cywilizowany kraj nie móg pozwoli, by uzbrojone w kije, no瞠, a nawet pistolety grupy chuliganów terroryzowa造 studentów na uczelniach, wybija造 szyby w sklepach, podpala造 kramy na rynkach czy w inny podobny sposób „oczyszcza造 kraj” z 砰dów. 

Mo積a zauwa篡, 瞠 pa雟two mia這 i stosowa這 inne 鈔odki wobec takich form agresji z pobudek politycznych. W 1933 r. s康y skaza造 ogó貫m 642 tys. osób, w tym najwi璚ej 171 tys. za kradzie oraz 55 tys. za przest瘼stwa przeciw 篡ciu i zdrowiu. Skazanych za przest瘼stwa przeciw pa雟twu by這 3125, przeciw w豉dzy: 23 026. Polska nie stosowa豉 drako雟kich kar: w鈔ód 1320 skazanych za zabójstwo zaledwie w 74 wypadkach wykonano wyroki 鄉ierci. Kary wi瞛ienia za kradzie rzadko przekracza造 rok, za bójki do 6 miesi璚y. Najwy窺ze kary za przest瘼stwa polityczne (dzia豉lno嗆 w nielegalnej organizacji, rozprowadzanie materiaów propagandowych) dotyczy造 komunistów – do roku wi瞛ienia, w warunkach recydywy do 3 lat. Czyny chuliga雟kie ONR-owców karano aresztem od 3-6 miesi璚y. W przypadku terroryzmu ukrai雟kiego ok. 40  razy w ci庵u ca貫go 20-lecia wymierzono kar 鄉ierci. Takow wymierzono organizatorom i wykonawcom zamachu na Pierackiego, z tym 瞠 inspiratorowi Stepanowi Banderze wyrok zmieniono na do篡wocie. Wi瞛ienie nie by這 skutecznym lekarstwem dla politycznych ekstremistów. Dla biednego 砰da z Murdziela (dawnego Muranowa) skazanie za komunizm to by豉 nobilitacja, tak瞠 finansowa (rodzina otrzymywa豉 pomoc). Podobnie jako nobilitacj dostrzegali areszt narodowcy. W takiej sytuacji marzenia decydentów, by ekstremistów uspokoi, „daj帷 im w skór”, stawa造 si zrozumia貫. Nie zapominajmy, 瞠 elita w豉dzy mia豉 wojskow przesz這嗆. W wojsku za przemoc jako metoda wychowawcza (fala, kary porz康kowe, karne 獞iczenia sportowe) by豉 stosowana powszechnie. Kara, jak by這 umieszczenie na 3 miesi帷e (w szczególnych wypadkach za zgod s康u mo積a by這 ten okres wyd逝篡 o kolejne 3 miesi帷e) delikwenta w obozie, nie odbiega豉 drastycznie od ówczesnych form represji.

To nie Bereza by豉 problemem 篡cia publicznego ko鎍owych lat II Rzeczpospolitej. Istotniejszym wydaje si pytanie: czy mo磧iwa by豉 polityka  bez Berezy... W pierwszych Sejmach II Rzeczpospolitej widoczna by豉 s豉bo嗆 obywatelskiej Polski: owe politykierstwo, lansowanie samych swoich, korupcja, intryganctwo, przemoc w miejsce debaty. Polska tworzy豉 si z trzech zaborów. Tylko w zaorze austriackim mo磧iwe by這 kszta速owanie kultury  politycznej, a w zaborze pruskim – praworz康no軼i. Dominowali ludzie ukszta速owani w najgorszej szkole, w zaborze rosyjskim. W鈔ód polityków o szerszych horyzontach my郵owych, reprezentuj帷ych ró積e opcje ideowe dominowa這 przekonanie o konieczno軼i uzdrowienia pa雟twa przez ograniczenie sejmokracji i wzmocnienie w豉dzy wykonawczej. Akceptowa takie rozwi您ania zarówno Witos, jak i Daszy雟ki czy Dmowski. Po zamachu majowym Pi連udski wprowadzi (za zgod Sejmu) rozwi您ania ustrojowe akceptowane przez ogó. Dla demokracji wzmocnienie w豉dzy nie jest zagro瞠niem; takowe rodzi si, gdy pewna grupa uzurpuje sobie prawo do monopolu na rz康zenie.

W latach 20. wi瘯szo嗆 politycznych liderów endecji broni豉 parlamentaryzmu i wolno軼i osobistych obywateli. Nie by這 w tym wi瘯szych ró積ic mi璠zy endekami: Stanis豉wem Grabskim, Stanis豉wem G陰bi雟kim, Jerzy Zdziechowskim, Maurycym Zamojskim a socjalistami: Ignacym Daszy雟kim, Kazimierzem Pu瘸kiem, Tadeuszem Szturm de Szterm, Stanis豉wem Dubois. W nazwie partii narodowej z ca豉 powag akcentowano s這wo „demokratyczne”. Po zamachu majowym uniewa積ione zosta造 wszelkie parlamentarno-demokratyczne umiej皻no軼i starej elity endeckiej, ukszta速owane jeszcze w parlamencie austriackim, pruskim i w rosyjskiej Dumie. Zosta造 uniewa積ione, bo w豉dza pokaza豉 w sposób jaskrawy, 瞠 nie da jej si zmieni, ani kartk wyborcz, ani g這sowaniem w Sejmie, ani za pomoc poselskich interpelacji. Endecja wspólnie z innymi partiami opozycyjnymi próbowa豉 wykorzystywa narz璠zia prawne, np. stawiaj帷 ministra sanacyjnego Czechowicza przed Trybuna Stanu. Pi連udski odpowiada manifestacjami bezprawnej przemocy (wprowadzeniem do Semu uzbrojonych oficerów ). Mo積a zauwa篡, 瞠 przemoc w kampaniach wyborczych nie by豉 niczym nowym; w latach 20. bi造 si na wiecach wyborczych bojówki PPS-u z bojówkami chadeckimi (w Cz瘰tochowie takim placem boju by zadrzewiony plac przy ko軼iele 鈍. Jakuba); ale to Pi連udski uzupe軟i t przemoc stronniczo軼i organów pa雟twa: policji i administracji. Uniewa積ienie umiej皻no軼i „starych demokratów” musia這 powodowa „bunt m這dych”, przejmowanie idei narodowych przez pokolenie akceptuj帷e przemoc, zapatrzone w przyk豉d Mussoliniego i... Pi連udskiego. W takim sensie to nie tylko Roman Dmowski, ale i sam Marsza貫k Pi連udski sta si „ojcem” ONR-u.

Przemoc nie by豉 te zjawiskiem zmieniaj帷ym tylko endecje. W podobnym sensie uniewa積ienie mechanizmów demokratycznych skutkowa這 „buntami ch這pskimi” (kilkadziesi徠 ofiar 鄉iertelnych w czasie strajku rolnego w 1937 r.) czy radykalizacj bojówek socjalistycznych (tragedia w Cz瘰tochowie, gdy we wrze郾iu 1930 r. bojowiec PPS zamordowa trzy osoby w Kasie Chorych). Kto sieje wiatr, zbiera burz... Bereza by豉  logiczn konsekwencj przewrotu  majowego. Nie da si odebra ludziom praw wolno軼i politycznej bez budowania obozów koncentracyjnych.

Szcz窷cie, 瞠 nie przekroczono pewnych granic. „Zawieszenie” demokracji w II RP nie sta這 si dyktatur, taka  jak w Niemczech, W這szech, Hiszpanii; by這 w liczbie ofiar 豉godniejsze ni  podobny autorytaryzm w Portugalii, Litwie, Rumuni, W璕rzech, Austrii. Nasz obóz w Berezie  daleki by od takich wzorców obozów koncentracyjnych jak niemiecki Dachau czy sowieckie Wyspy So這jewskie. Jednak chc帷 swoj dzisiejsz postaw obywatelsk opiera na fundamencie to窺amo軼i narodowej, musimy nie tylko bogaci si wspominaniem chlubnych czynów przodków, lecz i zmierzy si z dziedzictwem os康zonym jako haniebne.


Jaros豉w Kapsa

Komentarze (1)

24 listopada 2012

Szanowny Autorze ostro積ie z t Berez, ostro積ie z nazywaniem jej „obozem koncentracyjnym”… Dla m這dego albo s豉biej zorientowanego w historii czytelnika „ob霩 koncentracyjny” to przede wszystkim Konzentrationslager Auschwitz (KL Auschwitz) z milionami ofiar. I na nic semantyczne analizy tego okre郵enia, dywagacje o „w御kiej” czy „szerokiej” definicji tego terminu. Zamiast rozja郾ienia tamtej rzeczywisto軼i mamy jej kolejne zagmatwanie. Bereza Kartuska nie jest powodem do dumy dla buntowniczych Polak闚, ale czy nale篡 „podnosi temperatur” spor闚 pisz帷, 瞠 to by „ob霩 koncentracyjny” – zwa篡wszy na dominuj帷e konotacje. Mo瞠 warto za ka盥ym razem pisz帷 o tej naszej historii – o tym, 瞠 Bereza by豉 „instrument brudnej gry politycznej ze strony pi連udczyk闚”, pisa jednocze郾ie, i „wbrew temu co g這si豉 lewicowa ulotka, nie stworzono na jej terenie mechanizmu eksterminacji. Ma這 tego: za這ga obozu nie zabi豉 瘸dnego z wi篥ni闚. Na og鏊n liczb oko這 trzech tysi璚y os鏏, kt鏎e przesz造 przez jej mury, umar這, w zale積o軼i od 廝鏚e, od 13 do 17 os鏏. 畝dna z nich nie zosta豉 jednak zamordowana. Propaganda komunistyczna cz瘰to odwo造wa豉 si do wizji Berezy jako obozu koncentracyjnego, u篡waj帷 jednak definicji w御kiej a nie szerokiej. By這 to ob逝dne k豉mstwo, stosowane do walki z legend II RP”. Mo瞠 warto dla zobrazowania sytuacji przytacza i takie dane: „…Nie ma dok豉dnych danych ilu izolowanych przebywa這 w Berezie do momentu przekwalifikowania „Miejsca Odosobnienia (MO) w ob霩 dla internowanych w drugiej po這wie 1939 roku. Wed逝g ustale Polita, w 1934 roku do MO skierowano 252 m篹czyzn, z tego 44 polskich nacjonalist闚, 41 komunist闚 i 167 nacjonalist闚 ukrai雟kich – 陰cznie 252 na oko這 800 wniosk闚 o zatrzymanie. W roku 1936 na 493 wnioski o zatrzymanie osadzono 369 os鏏, zwolniono 123. W roku 1937 skierowano do odosobnienia 832 osoby, w tym 73 polskich narodowc闚, 6 cz這nk闚 polskich partii ch這pskich, 227 nacjonalist闚 ukrai雟kich, 2 socjalist闚 (polski PPS i 篡dowski Bund), 506 komunist闚, 15 kryminalist闚, 3 „lichwiarzy”, z tym, 瞠 na skutek „ruchu” osadze i zwolnie z MO wed逝g stanu na 14.01.1937 w Berezie odbywa這 izolacj 275 os鏏. Polit ocenia, 瞠 przez ca造 okres istnienia Miejsca Odosobnienia w Berezie Kartuskiej, tj. oko這 6 lat, przez ob霩 przesz這 陰cznie oko這 3 tysi璚y zatrzymanych”. Warto te demitologizuj帷 Marsza趾a Pi連udskiego przypomnie jednak, i Bereza mia豉 funkcjonowa jeden rok do czasu spacyfikowania nastroj闚 i sytuacji politycznej w Polsce. Utworzono j wobec nasilaj帷ych si w 1934/35 si atak闚 na rz康 ze strony opozycji polskiej: narodowc闚 i ludowc闚 odsuni皻ych od w豉dzy przez sanacj uosabian przez marsza趾a J霩efa Pi連udskiego. W豉dza marsza趾a s豉b豉. By ju ci篹ko chory i po roku – 12 maja 1935 umar. Wi璚… Historia to trudna nauka poszukiwania prawdy. Historia to jednak nie ideologia, a historia na s逝瘺ie ideologii to cz瘰to nadu篡wane instrumentarium walki o wp造wy i w豉dz PS My Polacy to „dziwna” spo貫czno嗆 maj帷a sk這nno嗆 do wzajemnego „odosabniania” – w kontek軼ie podniesionych tu kwestii warto mo瞠 przypomnie spraw „oboz闚 Sikorskiego… Cerizay/Sereza, Bute/”Wyspa W篹闚”… „Sprawa Berezy” na emigracji do陰czy豉 do ca貫go szeregu oskar瞠 z jakimi dawna opozycja – teraz emigracyjne kr璕i rz康owe – wyst徙i豉 przeciwko osobom z rz康闚 przedwrze郾iowych. Wskutek tych opinii premier Sikorski w czerwcu 1940 roku powo豉 specjaln „komisj do zbadania przyczyn kl瘰ki wojennej”. Jedn ze spraw badanych przez t komisj by豉 tak瞠 „sprawa Berezy”. I tu rzecz charakterystyczna: nowy rz康 badaj帷y „spraw Berezy” zorganizowa we Francji… ob霩 – „o鈔odek odosobnienia” (!), w kt鏎ym przymusowo „odizolowa” kilkuset dawnych urz璠nik闚 i wy窺zych oficer闚 polskich uznanych za szkodliwych wobec nowej w豉dzy!” Sprawy nieskazitelnego „autorytetu” z przedwojnia dla Polak闚 篡wi帷ych si mitami i legendami nie wygl康aj dobrze.


Skomentuj

Tre嗆:
E-mail:

Dobre bo Nasze

Dobre Bo Nasze

Reklama

Reklama